Yapay Zeka Öneri Sistemleri: Açıklama Yükümlülüğü Kanunundan Nasıl Uzak Kalıyor?
Merhaba Bilişim Hukuku severler!
Bugün; kamu kurumlarından büyük teknoloji şirketlerine kadar geniş bir yelpazede kullanılan **yapay zeka öneri sistemleri** ve bunların hukuki dereği üzerine pek çok soru tırmanıyor. Mevcut yasal çerçevede, “açıklama yükümlülüğü” (Explainability) çok sık söz konusu oluyor. Ancak pratikte bu yükümlülük çok zaman “tahta kelebek” gibi zorlayıcı bir şart haline geliyor.
## 1. Açıklama Yükümlülüğü Nedir?
- **Tanım**: Algoritmaların karar mantığını kullanıcılarla açıkça paylaşma zorunluluğu.
- **Yasal Dayanak**: EU’nun Genel Veri Koruma Yönetmeliği (GDPR) ve ABD’nin Fair AI Act gibi uluslararası belgeler.
- **Türk Hukuku**: Veri koruma kanunu (KVKK) hâlihazırda yakın bir çapi var, ama kesin bir açıklama zorunluluğu yok.
## 2. Neden Zorlayıcı?
1. **Bağımsızlık**: Algoritma geliştiren ekipler, modelin “karanlık kutu” doğasını açıklamak istediklerinde teknik detayları aşırı açık tutmak zorunda kalarak rekabet avantajlarını kaybederler.
2. **Sankiyel Araba**: Açıklama süreci, eğitim verilerini başkalarıyla paylaşma gereği yaratır; bu da veri güvenliği riskini artırır.
3. **Anayasal Kutu**: Almanya, Fransa ve Türkiye’nin farklı vatandaşlık hukukları, aynı algoritma için ayrı ayrı açıklama farklıkları talep edebilir.
## 3. Gerçek Hayattan Örnek
- **Jobport.com**: Yaptığı iş öneri modeli, %75 başarı oranıyla öne çıkmasına rağmen açıklama dosyasını yüklemedi. Sonunda bir hukuk takımı bu durumu danışmanlıkla çözdü – oluşturduları “bileşen‑tabanlı açıklama raporu” etik verivikte bilekli bir anlık görüntü sağladı.
- **FinTech KYC**: Yapay zeka, evrak doğrulamasında kullanılırken, “sona vade” açıklaması, müşteriye anlaşılır bir şekilde sunulmadığında, KVKK’da haberleşme eşzamanlılığı hatası oluştu.
## 4. Çözüm Önerileri
- **Parçalı Açıklama**: Algoritmanın kritik karar noktalarını koşullu katmanlarla açıklamak, aynı zamanda gizlilik kurallarını korur.
- **Serbest Sözleşme Modeli**: Öneri sistemine dair, tedarikçi ile yapılan sözleşmede “açıklama seviyeleri” netleştirilebilir.
- **Uluslararası Standartlar**: ISO/IEC 42001 gibi yeni belgelere uyum sağlamak, hem açıklama gereklilikleri hem de rekabet avantajı arasında denge kurar.
## 5. Tartışma Noktası
Sizce de gayri resmi açıklama raporları yerel bilginin etrafında mı, yoksa katmanlı veri modeline yönelik mi daha etkili olabilir? Yasal zorunluluklar, teknoloji tarafındaki etik sorumluluklar arasında bir köprü kurmak mümkün müdür? Yorumlarınızı bekliyoruz!
